Het socratisch gesprek

Doelgroep: alle organisaties die aan reflectie willen doen en/of dialoogvaardigheden willen oefenen

Het socratisch gesprek is het belangrijkste onderdeel van de socratische methode. Deze methode stelt je in staat om op een gestructureerde en zorgvuldige manier de waarheid en de waarde van de bevindingen te onderzoeken die jij en je teamleden de facto hebben over een bepaald probleem of over een bepaalde kwestie. Dit onderzoek gebeurt in een dialoog waarin je o.a. jezelf oefent in het formuleren van gedachten, effectief luisteren, samenvatten, oordelen opschorten, de juiste vragen stellen enzovoort.

Het socratisch gesprek is een oefening in praktische wijsheid of 'verstandigheid' (phronesis). Het stelt een team in staat tegelijk onderzoek te doen over een vraag die hen nauw aan het hart ligt en gespreksvaardigheden te oefenen. Typisch aan een geslaagd socratisch gesprek is dat je gaandeweg hier en nu het antwoord vindt op de vraag die je stelt. Dit heet de ‘elenchus’-ervaring. Meer hierover vind je hier.

Enkele voorbeelden van vragen die ik reeds onderzocht met teams :  

• Wanneer behoor ik niet in te gaan op de wens van de cliënt?
• Wanneer mag ik een cliënt beïnvloeden in zijn keuze?
• Wanneer (be)handel ik integer?
• Wanneer is zwijgen beter dan praten?

Enkele resultaten van het socratisch gesprek:

Na een eerste gesprek:

• je luistert beter naar jezelf en naar de anderen
• je kan complexe of verwarde gevoelens of gedachten van jezelf en van een ander helder, eenvoudig en nauwkeurig formuleren
• je ontdekt aspecten van je eigen gesprekshouding, bijvoorbeeld (on)geduld, (on)mondigheid, luisterbereidheid, monologische neigingen, impulsiviteit,à
• je leert alternatieve interpretaties kennen van begrippen die je zelf hanteert
• je krijgt inzicht in de gang van je gedachten en je leert je eigen gedachten en gevoelens beoordelen en evalueren
• je waardeert twijfel en ambivalentie als een voedingsbron van nieuwe inzichten
• je doet afstand van de vanzelfsprekendheid van je eigen oordelen
• je scherpt je onderscheidingsvermogen aan : je leert bijvoorbeeld een onderscheid te maken tussen gevoelens en de oordelen over die gevoelens, tussen 'feiten' en interpretaties van feiten
• je kunt nuanceren
• je kunt adequaat samenvatten en een consensus zoeken
• je wordt allergisch(er) voor beweringen (of diagnoses) die niet in de waarneming herkenbaar zijn
• je bent gevoelig voor denken in vragen in plaats van denken in antwoorden
• je oefent het samen werken en het samen denken
• je oefent strategisch denken en je kan de consequenties zien van je eigen keuzes

Na meerdere socratische gesprekken:

• je kan scherpzinnig observeren en fijngevoelig formuleren
• je bent in staat om accuraat concrete waarnemingen te verbinden met abstracte concepten en andersom
• je scherpt je onderscheidingsvermogen aan
• je beheerst de kunst om je oordelen zo nodig op te schorten
• je ontwikkelt van een onderzoekende houding t.o.v. uitspraken van je collega's en je patiënten
• je kunt een dialoog voeren
• je denkt nauwkeuriger en zorgvuldiger in het alledaagse functioneren
• je vertrouwt in je eigen rede in plaats van beroep te doen op autoriteiten

Naast deze resultaten kan de concrete output van een socratisch gesprek variëren afhankelijk van de opdracht. Er zijn bovendien tal van varianten. Dit gaat van een formulering van strategische doelstellingen tot een verhoogde kwaliteit van een intercollegiale toetsing of een vergadering. Daarnaast kan een 'socratische' manier van denken en handelen het contact met cliënten verdiepen en verrijken. De gemeenschappelijke gesprekstechnologie die wordt aangereikt en ontdekt, bevordert immers de dialoogvaardigheden van de medewerkers.

Enkele reacties van cursisten:

• Lees hier een artikel uit PEOPLE SPHERE over wat Kristof Van Rossem in bedrijven met de socratische methode doet
• “de manier waarop het gegeven werd blijft me bij”
• “Ik heb een volledig nieuwe manier van praten en luisteren geleerd”
• “Heel goede prijs-kwaliteit verhouding”
• “Ik heb geleerd meningen te durven herbekijken”
• “Mijn luister- en onderscheidingsvermogen is ontwikkeld”
• “een goed programma om een open geest te krijgen

Praktisch: een mogelijk traject in een organisatie:

• Kennismaking met het socratisch gesprek 1 dagdeel (3u met een pauze)
• Korte uiteenzetting van de basisprincipes van het socratisch gesprek (45 min.)
• Oefening 'beweren en vragen' in drietallen + nabespreking (60 min.)
• Demonstratie in kleine groep van een kort socratisch gesprek (45 min.)
• Vragen en bemerkingen
• Socratische oefeningen

Minimum 1 dagdeel

Afhankelijk van de behoeftes van de groep kunnen verschillende oefeningen worden ingezet.
Enkele voorbeelden :

• outdoor oefening + socratische bevraging (75 min.)
• Het oordeel/de diagnose opschorten : oefening in drietallen (45 min.)
• Vragen stellen : van bewering of thema naar vraag, van journalistiek naar essentie : oefening in drietallen (60 min.)
• Gemeenschappelijk denken : oefening in twee groepen (60 min.)
• Luisteren en samenvatten van praktijkvoorbeelden : oefening in tweetallen (45 min.)
• Socratisch gesprek (minimum 1 dagdeel)

Voeren van een socratisch gesprek aan de hand van een door hen bepaalde uitgangsvraag en een praktijkvoorbeeld.